5 manieren om gratis planten te krijgen

De zaai

Principe

Planten vermeerderen door te zaaien houdt in dat je de zaden van bloemen of vruchten verzamelt om ze te zaaien. De zaden kunnen meteen worden gezaaid of gedroogd en op een droge, donkere plek worden bewaard, zodat je ze enkele maanden tot meerdere jaren kunt bewaren.

Moeilijkheidsgraad

Zaaien is over het algemeen eenvoudig. Toch is het goed om te weten dat sommige zaden, zoals die van acacia’s of protea’s, zeer hard zijn en soms de passage van vuur nodig hebben om uit de vrucht vrij te komen en vervolgens te kiemen, of dat hun zaadhuid door micro-organismen in een vochtige omgeving moet worden verweekt. Andere zaden moeten door de darm van een dier gaan. Andere zaden hebben kou nodig om te worden geactiveerd en te kiemen… Tot slot zijn de omstandigheden voor het kiemen van zaden soms moeilijk te creëren: vochtigheid, temperatuur… en sommige vragen geduld, omdat het kiemen enkele dagen tot meerdere maanden kan duren.

Voor- en nadelen

•    Deze manier van vermeerderen is erg goedkoop, omdat één plant in één seizoen duizenden zaden kan produceren.
•    Het bewaren van zaden neemt weinig ruimte in en kan meerdere jaren duren, maar let op: de kiemduur van een zaad varieert sterk per soort en ook afhankelijk van de bewaaromstandigheden.
•    De plant die uit zaai ontstaat, kan enkele verschillen vertonen ten opzichte van de moerplant die het zaad heeft gedragen. De verschillen zijn soms onzichtbaar en positief, zoals een betere weerstand tegen een plaag of een betere aanpassing aan droge of vochtige bodem. Soms is het verschil heel duidelijk, bijvoorbeeld in de kleur of grootte van de bloemen. Spontaan opgekomen zaailingen van tuinastersoorten of pompoenen leveren bijvoorbeeld zelden dezelfde plant op.
•    Een boom die uit zaad is ontstaan, heeft meer jaren nodig om volwassen te worden, dat wil zeggen om te bloeien en vrucht te dragen, dan een exemplaar dat uit een stek of ent is ontstaan. De boom wortelt echter beter in de bodem dankzij de aanwezigheid van een penwortel die uit de kiemwortel is ontstaan en zeer diep in de bodem doordringt. Bovendien leeft hij langer dan een plant die uit een stek of ent is ontstaan.

Belangrijkste planten voor deze techniek

•    eenjarige planten zoals cosmos, zonnebloemen en juffertje-in-het-groen..
•    tweejarige planten of planten die als tweejarige worden geteeld, zoals vergeet-mij-nietjes, sleutelbloemen en begonia’s,
•    vaste planten zoals akeleien, zonnehoeden en lupinen
•    bepaalde bomen en heesters zoals albizia’s, de beuk, de esdoorn en de ginkgo
•    groente- en kruidenplanten zoals tomaten, bonen, bieten en dille…

Warm zaaien

Wist je dat?

Wat de soort ofwel de « botanische soort », of zelfs een ondersoort definieert, zoals Prunus lusitanica ssp. azorica , is een wilde vorm die als « zuiver ras » wordt gekwalificeerd en die haar kenmerken grotendeels behoudt wanneer ze zich uitzaait, dat wil zeggen wanneer ze zich geslachtelijk voortplant via haar bloemen die in vruchten en zaden veranderen. Dankzij deze manier van voortplanten kan de plant zich uiteindelijk zeer langzaam ontwikkelen en zich, onder invloed van toeval en natuurlijke selectie, aanpassen aan nieuwe omstandigheden.

Meer lezen

Bekijk deze artikelen:

• Zelf zaden winnen, oogsten en bewaren
• Zaden zaaien: alles wat je moet weten
• 10 zeer gemakkelijk te zaaien vaste planten

Het stekken

Principe

Planten vermeerderen door stekken houdt in dat je een deel van de plant neemt(stengels, bladeren, wortels, broedbolletjes) en dit onder gunstige omstandigheden laat wortelen. De plant heeft ten opzichte van dieren het voordeel dat ze uit een fragment van plantenweefsel een volledige plant kan vormen (met uitzondering van de bloem). Benut dit dus om het aantal planten uit te breiden zonder kosten!

Moeilijkheidsgraad

Het laten wortelen van een stukje stengel in een glas water laat zien hoe eenvoudig stekken kan zijn. Het succes ervan verschilt echter per plant: vetplanten of succulenten (Kalanchoé, Sedum), de wilg, de hortensia, de oleander, botanische rozen… zijn heel gemakkelijk te stekken, in tegenstelling tot Camellia en Rhododendron. Het succes van het stekken hangt ook af van het seizoen, de temperatuur, de luchtvochtigheid en het genomen plantendeel (stengel, blad, wortel).

Voor- en nadelen

• Voor de hobbytuinier die enkele jonge planten wil kweken, kan één moerplant (de plant waarvan je de stekken neemt) voldoende zijn, maar de kweker heeft soms veel moerplanten nodig om voldoende stekken te verkrijgen.
• Stekken zijn maar korte tijd houdbaar, enkele dagen op een koele plek, in een vochtige doek of een glas water.
• Het kweken van stekken kan in sommige gevallen lastig zijn en vereist nauwlettende controle van de watergift, temperatuur en ventilatie om rotting te voorkomen. Stekken van droog hout in het najaar, van rozen, hortensia’s en cistus kunnen echter zonder problemen buiten worden gemaakt in een bewerkte en halfschaduwrijke plek. Planten met weinig vertakkingen of hard hout worden eerder vermeerderd door luchtafleggen (zie hieronder).
• Als de moerplant een virus, schimmel of bacterie bevat, is de kans groot dat de jonge planten besmet zijn. In dat verband heeft de in-vitrocultuur in de tuinbouw voor een omwenteling gezorgd, doordat hiermee nieuwe, gegarandeerd ziektevrije planten kunnen worden verkregen uit enkele cellen in de bladknoppen. Het aantal verkregen planten is ook veel groter dan bij het stekken van stengels, maar deze techniek is voorbehouden aan professionals omdat er een laboratorium voor nodig is en een lastige gewenningsperiode om de plant over te zetten van de reageerbuis met gel naar een pot met grond!
• De levensduur van een gestekte boom is korter dan die van een boom die uit zaai is opgekweekt; zijn groeikracht en weerstand tegen droogte zijn vaak geringer.
• De volwassenheid wordt sneller bereikt.

Belangrijkste planten waarbij deze techniek wordt toegepast

De meeste planten die voor hun sierwaarde worden gekweekt, zijn cultivars die door het stekken van stengels worden vermeerderd. Het gaat voornamelijk om:

• vaste planten (kamerplanten en andere),
• heesters (historische rozen of landschapsrozen, hortensia, forsythia…) vanwege hun hoge toegevoegde waarde in vergelijking met bosbouw- of groenteplanten.

Gewortelde stek van een roos

Wist je dat?

Door natuurlijke klonering kan de levensduur van een boom soms met miljoenen jaren worden verlengd, zoals bij de ratelpopulier (Populus tremuloides) in het westen van de Verenigde Staten, in Utah. Deze vormt een kolonie van 40.000 stammen over een oppervlakte van 44 ha en wordt naar schatting 80.000 jaar oud!

Meer lezen

Lees ook deze artikelen:

• Stekken: alles over de verschillende technieken en onze tips om je planten gemakkelijk te vermeerderen
• 15 planten die heel gemakkelijk te stekken zijn

Het scheuren van vaste planten en aanverwante methoden

Principe

Bij scheuren wordt een pol van vaste planten, grassen of heesters verdeeld in meerdere delen met wortels. Sommige planten lenen zich goed voor deze manier van vermeerderen omdat ze “afscheurbare” organen vormen, zoals de stolonen van de aardbei en de wortelopslag van de Kolkwitzia of de valse acacia, die je losmaakt of afscheurt om ze in de grond te laten wortelen.

Moeilijkheidsgraad

Een plant scheuren vergt enige fysieke inspanning en moet in het najaar of voorjaar gebeuren om de stress van het verplanten te beperken. Houd er bovendien rekening mee dat het vaak praktischer is om de hele wortelkluit uit te graven wanneer die niet te groot is.

Voor- en nadelen

• Net als bij stekken zullen ook de wortelopslag en andere delen geïnfecteerd zijn als de plant besmet is.
• De moerplant ondervindt stress van het verplanten en is kleiner dan voorheen.
• Het aantal nieuwe planten is vrij beperkt, maar ze zijn veel groeikrachtiger en minder kwetsbaar dan een jonge stek.

Belangrijkste planten waarvoor deze techniek geschikt is

Het scheuren van een pol wordt toegepast:

• bij vaste planten in het algemeen, zoals asters en baardirissen,
• bij bepaalde heesters, zoals Kolkwitzia, sering (niet-geënt), Aralia elata…

Bomen worden doorgaans niet op deze manier vermeerderd, tenzij ze wortelopslag vormen, zoals de populier.

Een pol sleutelbloemen scheuren

Meer lezen

Enkele artikelen over het scheuren:

• Een gras scheuren (video)
• Hoe scheur en vermeerder je bamboe?

Het afleggen

Principe

Bij afleggen worden wortels gevormd aan een deel van een bovengrondse stengel die wordt ingegraven of met behulp van vochtig mos, omwikkeld met plasticfolie, wordt afgesloten. De aflegger blijft zolang als nodig verbonden met de moerplant, totdat er wortels zijn gevormd.

Moeilijkheidsgraad

Afleggen is een eenvoudige techniek. Klimplanten vermeerderen zich op deze manier goed, omdat hun lange soepele stengels gemakkelijk in de grond naast de moerplant kunnen worden ingegraven. Deze techniek wordt toegepast wanneer stekken moeilijk is, of wanneer je de tijd hebt en zonder al te veel moeite een tweede plant wilt verkrijgen.

Voor- en nadelen

• De methode neemt vele maanden in beslag (6 tot 12 maanden), maar het slagingspercentage is zeer hoog.
• Het aantal verkregen planten is beperkt.
• Het voordeel van klassiek afleggen is dat je dit buiten kunt doen zonder materiaal, direct in de volle grond of in een ingegraven pot.
• De verzorging is beperkt: het risico op rot dat bij stekken voorkomt, is afwezig en water geven vraagt geen bijzondere aandacht.
• Tot slot wordt de moerplant niet beschadigd door het wegnemen van takken, zoals bij stekken.

Belangrijkste planten waarbij deze techniek wordt toegepast

• Klimplanten zoals kamperfoelie, clematis, blauweregen en klimrozen,
• heesters met voorjaarsbloei zoals forsythia’s en sneeuwballen; ook hortensia’s lenen zich goed voor afleggen in de grond.
• Bij Rhododendron, Magnolia, Hamamelis, papierstruik, zakdoekjesboom, Hibiscus en rubberplant is luchtafleggen gemakkelijker dan stekken.

Luchtafleggen

Meer lezen

Bekijk onze adviesfiche: “Afleggen: hoe doe je dat?

Het enten

Principe

Bij enten wordt een takje of slechts een bladknop (oculatie) van de gewenste variëteit geplaatst op een jonge zaailing, afkomstig uit zaai, of op een goed aangeslagen fruitboom waarvan men de variëteit wil veranderen of de boomkroon wil vernieuwen. Er zijn verschillende enttechnieken: enten in de spleet, kroonenten, oculeren met een groeiend of slapend oog, Engelse copulatie, enten door plakenten, afleggen, machinaal omega-enten…

Moeilijkheidsgraad

Enten is een vrij moeilijke techniek om succesvol uit te voeren, want de onderstam moet groeien, compatibel zijn met de ent en de weefsels moeten goed op elkaar aansluiten zodat ze kunnen vergroeien. Vaak zijn vele jaren experimenteren nodig om deze techniek goed onder de knie te krijgen.

Voor- en nadelen

• Door enten kun je om het even welke variëteit gemakkelijker telen in bodems die soms ongeschikt zijn – kalkrijk, nat of droog – op voorwaarde dat je de juiste onderstam kiest.
• De variëteit komt vaak sneller tot rijpheid dan bij zaai.
• De groeikracht van de boom kan worden aangepast door het type onderstam, waardoor je laagblijvende planten met weinig of gemiddelde groeikracht kunt verkrijgen die gemakkelijker in onze tuinen passen.
• Enten dient ook om verschillende groeiwijzen te verkrijgen, zoals een klimroos die op een stijve roos wordt geënt om een stamroos te verkrijgen.
• De entplaats, die vaak verdikt is, blijft een zwakke plek waar parasieten gemakkelijker kunnen binnendringen.
• Geënte bomen leven over het algemeen minder lang dan zaailingen.

Belangrijkste planten waarop deze techniek wordt toegepast

• Fruitbomen,
• sommige cultivars van sierbomen, zoals de plataanmoerbei, treurbomen en stamrozen…

Een abrikoos enten

Mag je alle planten vermeerderen?

Ja en nee!

Nieuwe veredelingen die na een aanvraag bij het Comité voor de Bescherming van Plantenrassen een kwekersrecht (COV) hebben verkregen, zijn wettelijk beschermd voor een periode van 25 tot 30 jaar. Het COV is een soort octrooi dat uitsluitend bedoeld is voor plantenrassen. Sinds 2006 is het in Frankrijk ook mogelijk om een ras te beschermen door een octrooi aan te vragen, zoals voor uitvindingen, met een geldigheidsduur van 20 jaar.

Deze certificering garandeert de nieuwheid, homogeniteit en stabiliteit van deze nieuwe cultivar en verplicht de kweker om een vergoeding aan de veredelaar te betalen als hij de plant commercieel wil vermeerderen. Particulieren behouden echter het recht om enkele planten voor privégebruik te vermeerderen, voor zichzelf of om ze aan familie of vrienden te geven, zolang daar geen handel mee wordt gedreven. Het beschermde ras mag ook vrij worden gebruikt om een nieuw ras te verkrijgen of voor onderzoek.

Je kunt eenvoudig nagaan of de plant beschermd is door de volledige naam te lezen: dit certificaat leidt tot de registratie van een merk dat wordt aangeduid in hoofdletters, gevolgd door een R in een rondje of een COV in superscript. De officiële naam van de plant bestaat dus uit een geslachtsnaam, eventueel gevolgd door de soortnaam, beide cursief geschreven, gevolgd door de merknaam en tussen aanhalingstekens een cultivarnaam die doorgaans minder wordt gebruikt dan de merknaam: Rosa ASTRONOMIA ® ‘Meiguimov’ wordt meestal aangeduid als Rosa ASTRONOMIA

Je kunt je planten dus zonder tegenprestatie vegetatief vermeerderen of zaaien! Dat is gratis, ook al vergt het soms wat geduld, vakkennis en materiaal (kweekbak, zaaitrays, gezonde potgrond…).