De bombyx, een geduchte plaag voor bomen

Soorten zijdevlinders: herkenning en levenscyclus

Het woord ‘bombyx’ is een volksnaam voor verschillende soorten vlinders. Het zijn nachtvlinders waarvan de rupsen polyfaag zijn, dat wil zeggen dat ze zich voeden met een zeer groot aantal verschillende planten. Dat betekent dat de schade snel aanzienlijk kan worden… want deze vlinders en rupsen, die allemaal in meer of mindere mate behaard zijn, komen in Frankrijk veel voor.

Van de bombyxen die de meeste schade veroorzaken, staat de plakker (Lymantria dispar) op de eerste plaats. Het volwassen vrouwtje is herkenbaar aan haar witte vleugels met zwarte zigzagpatronen, terwijl het mannetje bruin is en antennen heeft waardoor het op een konijn lijkt. De rups is bij het uitkomen zwart en krijgt rode wratten, die bij sommige exemplaren eerst blauw en vervolgens grijs worden in het laatste larvale stadium. Ook draagt ze twee zwarte strepen op haar kop. De vlinders vliegen in juli en augustus. De vrouwtjes leggen hun met een viltlaag van haren bedekte eieren op de schors van de bomen waarop ze zich bevinden. De rupsen komen daar snel uit en blijven er gedurende het najaar en de winter. In het voorjaar, van half mei tot juli, verspreiden ze zich. Dankzij hun zijden draad, die tot 7 m lang kan worden, worden ze door de wind meegevoerd. De rups kiest de waardplant waarop de cyclus later wordt voortgezet.

De bastaardsatijnvlinder (Euproctis chrysorrhoea) is een andere gevreesde bombyx, vooral omdat de rups huidreacties kan veroorzaken. Deze is herkenbaar aan de twee rode wratten op de bovenzijde van de segmenten en een rij witte strepen. In juli legt het vrouwtje haar eieren op een tak van een boom en bedekt ze, net als de plakker, met een bedekking van haren. Zodra ze zijn uitgekomen, kiezen de rupsen een blad waaraan ze zich met hun zijden draden vasthechten gedurende de hele winter. In maart komen ze tevoorschijn, hongerig naar bladknoppen en jonge scheuten.

De goudstaart (Euproctis similis) is zeldzamer dan de vorige soort, maar richt net zo goed ontbladeringsschade aan en kan huidreacties veroorzaken. De rups heeft een zwart lichaam met een oranjerode rugstreep, witte patronen en andere oranjerode patronen. Het vrouwtje legt haar eieren aan de onderzijde van een blad, waaruit ze zeer snel uitkomen. De rupsen verspreiden zich onmiddellijk en weven een kleine schuilplaats voor de winter, waaruit ze in het voorjaar tevoorschijn komen om hun ontwikkeling voort te zetten.

De plakker (linksboven), de heideringelrups (rechtsboven), de bastaardsatijnvlinder en de goudstaart en de ringelrups (grote foto rechts)

De heideringelrups (Macrothylacia rubi) is zeker de grootste veelvoorkomende rups in Frankrijk. Ze heeft een zwart-oranje lichaam, is zeer behaard en veroorzaakt lichte huidreacties. Tussen mei en juni legt het vrouwtje haar eieren waar het uitkomt, op de stengel van een plant, maar ook op een vensterbank! Ze zijn vrij groot en beige van kleur. De rupsen die eruit komen verspreiden zich op zoek naar voedsel. In de eerste ontwikkelingsstadia zijn ze onopvallend. Je ziet ze vooral aan het einde van de zomer, wanneer ze een schuilplaats zoeken voor de winter en vervolgens voor de verpopping. Bijvoorbeeld op een weg, terwijl ze in de zon liggen!

De laatste bombyx die het meest in tuinen wordt waargenomen, is de ringelrups (Malacosoma neustria), die ook bosringelrups wordt genoemd. Deze rups veroorzaakt geen huidreacties en is gemakkelijk te herkennen aan haar blauwe kop, versierd met twee zwarte stippen, en haar lichaam met oranje, blauwe en witte strepen. In augustus legt het vrouwtje haar eieren spiraalvormig rond een stengel. Nadat ze het najaar en de winter warm hebben doorgebracht, komen de rupsen begin april tevoorschijn en weven ze een gezamenlijk web. In het laatste larvale stadium verspreiden ze zich en weven ze een kleine cocon tussen twee bladeren.

Welke planten zijn geliefd bij zijdevlinders?

Polyfaag: de verschillende bombyxrupsen hebben elk hun eigen voorkeur! Zo zijn de rupsen van de plakker, oftewel de rupsen van de bastaardzijdevlinder, dol op loofbomen, maar ook op naaldbomen. In Frankrijk hebben ze een zeer grote eetlust voor eiken (Quercus), de beuk (Fagus sylvatica), de tamme kastanje (Castanea sativa), haagbeuken (Carpinus) en ook fruitbomen zoals appelbomen, perenbomen en wilde en gekweekte Prunus. Ook vallen ze berken (Betula), elzen (Alnus), wilgen (Salix), lindebomen (Tilia)  en zelfs dennen (Pinus), zilversparren (Abies), sparren (Picea) en lariksen (Larix)… En bij grote aantallen, wanneer er niet genoeg voedsel meer is, richten de bastaardzijdevlinders zich op kruidachtige planten en struiken.

De rupsen van de braamspinner richten zich op planten uit de Rozenfamilie, om te beginnen op bramen (Rubus), maar ook op hondsrozen (Rosa canina) en rozen (Rosa), sleedoorns (Prunus spinosa), ganzeriken (Potentilla), heideplanten (Erica en Calluna), de blauwe bes (Vaccinium), de kruipwilg (Salix repens)…

De rupsen van de bruinstaart en de goudstaart komen voor op fruitbomen, meidoorns (Crateagnus), iepen (Ulmus), wilgen (Salix), de hazelaar (Cotinus), de aardbeiboom (Arbutus unedo) en de wilde lijsterbes (Sorbus aucuparia)…

Ten slotte heeft de ringelrups min of meer dezelfde doelwitten, met een voorkeur voor fruitbomen, waarop je nesten op de takken aantreft.

Verschillende cocons van meerdere bombyxsoorten

De meeste van deze bombyxen (behalve de bastaardzijdevlinder) veroorzaken slechts relatief weinig schade aan bomen. Vaak wordt de groei vertraagd, omdat de boom na het bezoek van de rupsen zijn blad opnieuw moet vormen. De vruchtvorming van fruitbomen wordt nauwelijks beïnvloed. De bastaardzijdevlinder veroorzaakt daarentegen in sommige regio’s van Frankrijk totale ontbladering van duizenden hectaren eiken-, beuken- en haagbeukbossen in de jaren 2020. Deze massale uitbreidingen werden bevorderd door periodes van droogte. Volgens waarnemingen nemen de aantallen sinds 2022 in sommige regio’s weer af, terwijl ze elders toenemen, bijvoorbeeld op Corsica, in de Gers en in Haute-Garonne in het voorjaar en de zomer van 2024.

Hoe kun je dit doeltreffend bestrijden?

Omdat elk van deze plakkers een iets andere levenscyclus heeft, wordt de bestrijding hierop afgestemd. Toch is de natuurlijke regulatie behoorlijk doeltreffend. De meeste plakkers hebben namelijk hun eigen predatoren en parasieten. Zo worden ze geparasiteerd door vliesvleugeligen, sluipvliegen, nematoden, bepaalde insecten (kevers, wantsen, mieren…), virussen, schimmels en bacteriën.

Ook onder predatoren betalen plakkers een hoge tol. Hoewel ze bedekt zijn met haren, zijn de rupsen van plakkers geliefd bij vogels. Zo doen mezen en goudhanen zich tegoed aan de rupsen van plakkers, maar ook koekoeken en grote bonte spechten. De brandharen van de bruine en gouden staartplakker schrikken insectenetende vogels daarentegen af. De rupsen van de braamvlinder worden vooral op de weg doodgereden wanneer ze op zoek gaan naar een schuilplaats voor de winter. Door de biodiversiteit in je tuin te bevorderen, help je deze aanvallen van plakkers te voorkomen.

In particuliere tuinen is vooral de plakker de grootste bron van zorg. De beste manier om hem te bestrijden is het vernietigen van de eipakketten van dat jaar, die goed zichtbaar zijn op de stammen van bomen. Trek handschoenen aan, schraap deze klompjes los en verbrand ze. Een andere vorm van biologische bestrijding bestaat uit het gebruik van een specifiek middel op basis van Bacillus thuriengiensis, dat doeltreffend blijkt tegen de verschillende larvale stadia.

Vrouwelijke en mannelijke imago’s van de plakker, waarvan de vliegtijd zichtbaar is van half juli tot half augustus

Ten slotte zijn er vallen met geslachtelijke feromonen die je tijdens de vliegtijd van de volwassen vlinders, tussen half juli en half augustus, kunt plaatsen.

Meer lezen :

• Bacillus thuringiensis: een natuurlijk insecticide 
• Feromoonvallen: waarom en hoe gebruik je ze in de tuin?