Permacultuur en een kleine tuin, kan dat?

Korte herinnering aan permacultuur

Permacultuur is een ontwerpbenadering voor landbouw- en tuinsystemen die is geïnspireerd op natuurlijke ecosystemen. Dit zijn de belangrijkste principes:

• Zorg voor de aarde: De gezondheid van de bodem staat centraal in de permacultuur. Een levende bodem is een rijke bodem die planten en biodiversiteit voedt. Door de bodem te voeden (compost…) en te beschermen (de bodem losmaken met een biovork in plaats van hem om te spitten; mulch gebruiken…), bevorder je de groei van planten en houd je het evenwicht van het ecosysteem in stand.
• Zorg voor mensen: Permacultuur beperkt zich niet tot planten en bodems. Ze is er ook op gericht om duurzame en aangename leefomgevingen voor mensen te creëren, door praktijken te bevorderen die de levenskwaliteit en de veerkracht van gemeenschappen verbeteren.
• Deel de hulpbronnen: Dit principe moedigt het delen van oogst, kennis en hulpbronnen aan, zodat iedereen ervan profiteert (mensen, dieren, insecten…). Permacultuur geeft ook de voorkeur aan een verantwoord gebruik van hulpbronnen.

Observeren in de permacultuur in een kleine tuin

Voordat je iets plant, is het essentieel om je tuin goed te kennen: Noteer de zonnige en schaduwrijke plekken in je tuin gedurende de hele dag. Zo kun je planten een plek geven die aansluit bij hun behoefte aan licht. Er wordt gezegd dat je je tuin een jaar lang moet observeren om te weten hoe de zon in de verschillende seizoenen over de tuin beweegt.

Breng de microklimaten in kaart die ontstaan door elementen zoals muren, schuttingen en gebouwen. Deze plekken kunnen bijzondere omstandigheden bieden, zoals beschutting tegen de wind of extra warmte, waarvan je voor bepaalde teelten gebruik kunt maken.

In een kleine tuin, waar het bodemoppervlak beperkt is, benut je alle verticale structuren die je kunt gebruiken optimaal om klimplanten te laten groeien. Breng daarom alle mogelijkheden in kaart: een schutting, een scheidingsmuur, de gevel van het huis, het dak van de garage of een tuinhuisje enzovoort. Zorg ervoor dat je buren toestemming geven als het om een schutting of scheidingsmuur gaat. Tip: je kunt een structuur of trellis evenwijdig aan deze muren en schuttingen plaatsen als ze van de buren zijn. Controleer ook of de daken voldoende draagvermogen hebben voor het extra gewicht van de beplanting.

Test ook de kwaliteit en textuur van je bodem. Is die zanderig, kleiig of lemig? Zuur, eerder neutraal of kalkrijk? Door de aard van de bodem vast te stellen, kun je vervolgens de juiste planten en de benodigde bodemverbeteraars kiezen. Lees ter ondersteuning de artikelen: “Zure, neutrale of kalkrijke bodem: hoe weet je welke je hebt?” en “De textuur van je bodem bepalen: klei, zand of leem”.

Met deze observatie kun je vervolgens doorgaan naar de volgende stap: je ruimte ontwerpen.

Het ontwerp van een kleine permacultuurtuin

Nu is het tijd om een plan van je tuin te maken. Je kunt een eenvoudig vel papier (of ruitjespapier) gebruiken, of een ontwerpsoftware om je tuinplan op schaal te tekenen.

1- Geef eerst de bestaande structuren aan: Teken de gebouwen, schuttingen, paden en andere vaste structuren. Denk meteen na over de mogelijkheden die deze structuren bieden: kunnen er pompoenen over het dak van de garage groeien? Kan een druif langs de gevel klimmen? Enzovoort.

2- Geef, als je dat wilt, een plek om te ontspannen of te recreëren aan.

3- Teken de hoofd- en zijpaden om alle delen van de tuin gemakkelijk bereikbaar te maken.

4- Teken de structuren die je wilt bouwen om de hoogte te benutten: een pergola, trellis, muur van bloembakken enzovoort. Je kunt bijvoorbeeld de plek om te ontspannen omringen met een hekwerk van kastanjehout, waar je klimplanten tegenaan laat groeien (stokbonen, pompoenen, druif…). In deze kleine tuin kun je door de hoogte te benutten de ruimte optimaal gebruiken en meer kweken.

5- Plaats idealiter regentonnen onderaan de regenpijpen van de woning en bijgebouwen. Zo verminder je het verbruik van leidingwater.

6- Plaats een of meer compostbakken of wormencompostbakken op een praktische maar discrete plek, bij voorkeur in de halfschaduw, zodat je gemakkelijk organisch afval kunt toevoegen en compost kunt verzamelen. Kies bij ruimtegebrek voor een bokashi (een kleine Japanse compostbak waarin micro-organismen worden gebruikt). Als je echt geen ruimte hebt, gooi je afval dan in de gemeentelijke compostbakken, maar dan loop je natuurlijke meststof mis.

7- Kies vervolgens de verschillende kweekzones en baken ze af, afhankelijk van je wensen en de grenzen van je tuin:

• Een kleine boomgaard
• Een kleine waterpartij
• Een moestuin
• Een hoek met kruidenplanten
• Een kippenhok als er voldoende ruimte is
• Een kas of enkele kleine kweekbakken
• Enzovoort

In een kleine tuin kun je deze zones als volgt indelen:

• Zone 1: intensieve productieve zone: Dicht bij het huis, voor kruidenplanten, bladgroenten en planten die regelmatig verzorging nodig hebben.
• Zone 2: gematigd productieve zone: Iets verder weg, voor wortelgewassen, kleinfruit en heesters die minder onderhoud nodig hebben.
• Zone 3: extensieve productieve zone: Aan de rand, voor fruitbomen, druiven en overblijvende gewassen.

8- Kies de planten die je wilt aanplanten en geef ze aan op je plan. Geef de voorkeur aan rassen die geschikt zijn voor jouw regio, aan lokale rassen en aan planten die passen bij je bodemtype.

Trek voldoende tijd uit om je tuin te tekenen en de inrichting ervan te plannen

Een kleine boomgaard of kleinfruitgewassen

In kleine tuinen wordt de beroemde ‘hoge laag’ uit de permacultuur vaak vergeten. Deze bestaat uit hoge bomen van verschillende variëteiten. Als je genoeg plaats hebt om een fruitboom te planten, is dat al heel mooi. Zo niet, kies dan liever voor dwergfruitbomen of palmetheesters. Deze hebben een ‘U’-vorm, soms zelfs een ‘dubbele U’, en kunnen langs een muur, schutting of aan de rand van een deel van de tuin worden geplant, ook langs paden.

Denk ook aan kleinfruit, zoals frambozen, blauwe bessen en zwarte bessen… Ook hiervan bestaan er dwergvariëteiten of rassen die minder hoog worden dan andere, zoals de doordragende dwergframboos ‘Lucky Berry’ of de zwarte bes ‘Little Black Sugar’, ideaal als je weinig ruimte hebt.

In de kleinste tuinen kun je aardbeien planten, die je zelfs kunt kweken op een muur van bloembakken of in een aardbeientoren.

Een framboos en een aardbeientoren

Een kleine moestuin volgens de permacultuurprincipes

Als je groenten wilt oogsten, baken dan een moestuin af in je tuin. Idealiter deel je deze op in 4 of 5 vakken om aan vruchtwisseling te doen. Zo behoud je de vruchtbaarheid van de bodem, beperk je ziekten en plagen en maximaliseer je de opbrengst van de gewassen op een duurzame manier. Als je weinig ruimte hebt, kun je kweken in een moestuinbak, in een container of in een bak.

Bovendien is het in de permacultuur de gewoonte om groenten zeer dicht op elkaar te planten, zodat je ruimte bespaart.

Houd er ook rekening mee dat teelt op heuvelbedden de bodem weliswaar verrijkt, maar ook meer ruimte in de tuin inneemt. Deze heuvelbedden hebben bovendien vocht nodig om het hout af te breken, en daarover beschikken kleine stadstuinen niet altijd. Als je grond rijk is en je regelmatig compost of groenbemesters toevoegt, kun je deze achterwege laten, net als wanneer je in bakken kweekt.

Ook hier geldt: werk met verschillende hoogtes! Kweek stokbonen, maar ook pompoenen (pompoen, spaghettipompoen…), komkommers, meloenen, tomaten, een druivenrank enzovoort. Plant ze aan de voet van een trellis, pergola, schutting of een andere steun.

Denk ook aan gunstige combinaties:

• Sommige planten, zoals vlinderbloemigen, binden stikstof en verrijken zo de bodem voor andere gewassen.
• Planten kunnen elkaar beschermen tegen plagen en ziekten, zoals klein afrikaantje dat nematoden op afstand houdt.

En om minder water te hoeven geven, breng je mulch aan rond de voet van je groenteplanten. Zo beperk je de verdamping van water, verrijk je de bodem en voorkom je de groei van ongewenste kruiden.

Lees ook onze artikelen voor meer informatie:

• Moestuin in de permacultuur: alles over combinatieteelt van groenten
• Permacultuur in de moestuin: onze gids per seizoen
• Moestuin in de permacultuur: waar begin je?

Moestuinbak en constructie voor klimmende bonen

Een kleine waterpartij voor de biodiversiteit

Als u genoeg ruimte heeft, overweeg dan om een kleine vijver aan te leggen om de biodiversiteit te bevorderen en zo nuttige insecten aan te trekken: libellen, juffers en geelgerande waterkevers zijn bijvoorbeeld efficiënte jagers die zich voeden met muggen, vliegen en andere kleine schadelijke insecten. Bovendien zorgt deze vijver voor een vochtigere sfeer in de tuin.

Als u weinig ruimte heeft, kunt u een minivijver aanleggen, zoals beschreven in dit artikel: “Minivijver: een kleine watertuin voor het terras of balkon”.

En als dat niet mogelijk is, zet dan gewoon kleine waterbakjes of een fontein neer om vogels en nuttige insecten aan te trekken, zoals bijen of zweefvliegen, die hun dorst moeten lessen. Vergeet niet om het water regelmatig te verversen, zodat het schoon blijft en u muggenlarven beperkt.

Een kleine vijver in de tuin

Habitats voor dieren creëren

Biodiversiteit bevorderen is een belangrijk aspect van permacultuur:

• Insectenhotels: Plaats insectenhotels om bestuivers en natuurlijke vijanden van plaaginsecten aan te trekken. Kies bij voorkeur voor “monospecifieke” insectenhotels, dat wil zeggen dat elk hotel ontworpen is om één enkele soort aan te trekken en te beschermen. Bijvoorbeeld een hotel met holle houten stengels voor solitaire bijen, enzovoort. Kleine houtstapels zijn ook fantastische leefgebieden voor de biodiversiteit.
• Nectarrijke bloemen: Plant nectarrijke bloemen om bestuivers aan te trekken, zoals bijen en vlinders.
• Vergeet de waterpartijen niet (kommen of een fontein), zoals hierboven besproken.

Insectenhotel voor solitaire bijen

Experimenteer!

Een permacultuurtuin aanleggen in een kleine ruimte is niet alleen mogelijk, maar ook een verrijkende en op veel vlakken gunstige aanpak. Je zult inderdaad niet zelfvoorzienend worden op het gebied van voedsel, en misschien ook geen zelfvoorzienende tuin creëren (zonder aanvoer van buitenaf), maar op jouw schaal draag je wel bij aan het behoud van de biodiversiteit en oogst je gezonde groenten en fruit. Aarzel niet om eraan te beginnen en te experimenteren en deze adviezen aan te passen aan jouw eigen situatie, door in de loop van de tijd te observeren, te experimenteren en te leren. Heb geduld en je kleine permacultuurtuin wordt zo een aangename leefruimte en een voorbeeld van duurzaam tuinieren.

Een kort woord van Ingrid: Ik raad je aan dit zeer inspirerende boek te lezen (of te lenen): “Mon petit jardin en permaculture”, uitgegeven door Terre Vivante. Het vertelt het verhaal van Joseph Chauffrey en zijn kleine stadstuin.