De sperwer herkennen en zijn leefwijze begrijpen

Hoe herken je de havik?

De Europese sperwer (Accipiter nisus) is een roofvogel uit de orde van de Accipitriformes en de familie van de havikachtigen. De vogels uit deze familie zijn dagactieve roofvogels die worden gekenmerkt door een binoculair zicht, een gekromde snavel en poten met vier tenen met scherpe nagels. De Europese sperwer is een neef van de havik en een van de kleinste roofvogels die in ons land voorkomen. Net als alle leden van zijn familie heeft hij bovendien brede vleugels die aan de uiteinden afgerond en vrij kort zijn, een lange staart en een geel oog. Toch is het moeilijk om hem aan de hand van alleen deze kenmerken te herkennen.

Andere visuele en auditieve kenmerken kunnen gemakkelijk worden waargenomen om een Europese sperwer in de lucht te herkennen. Deze kenmerken verschillen bij het mannetje en het vrouwtje, want bij deze soort is sprake van seksueel dimorfisme. Het mannetje is kleiner dan het vrouwtje en is goed te herkennen aan de leigrijsblauwe bovenzijde van zijn lichaam en de witte onderzijde met roodbruine strepen, een kleur die van onderaf met het blote oog vrij duidelijk waarneembaar is. Het vrouwtje heeft daarentegen een valer verenkleed, bruingrijs aan de bovenzijde en grijsbruin aan de onderzijde, zonder roodbruine tint. De jongen lijken sterk op de vrouwtjes. Beiden hebben een zeer scherpe blik.

Europese sperwers, mannetje en vrouwtje

Wat zijn roep betreft, is de Europese sperwer vooral luidruchtig tijdens de broedperiode. Het is niet ongewoon om de zeer kenmerkende “kyukyukyu”-geluiden te horen. Toch is hij de rest van het jaar niet volledig stil.

Ten slotte hoef je soms alleen maar op zijn vlucht te letten om een Europese sperwer in de lucht te ontdekken. Hij wisselt namelijk periodes van een snelle vlucht, met snelle, krachtige vleugelslagen, af met lange glijvluchten met ingetrokken vleugels.

De Europese sperwer is een standvogel die hier broedt (behalve in zeer koude gebieden). Frankrijk krijgt in het najaar extra exemplaren uit populaties uit Noord- en Oost-Europa. Tussen half oktober en half november zijn de doortrekpieken op de bergpassen goed zichtbaar.

Leefwijze van een schuwe roofvogel: habitat en broeden

Tijdens koude periodes is het gemakkelijker om Europese sperwers te observeren. Hoewel ze relatief snel zijn! Ze komen echter in steeds meer verschillende leefgebieden voor.

Hun leefgebied

De sperwer heeft een voorkeur voor bosrijke en halfopen gebieden, zoals relatief open loof- en naaldbossen, open plekken, kleine bosjes, maar ook coulisselandschappen of met struiken begroeide taluds. Sinds enkele jaren vestigen Europese sperwers zich steeds vaker in stedelijke gebieden, in grote parken van steden of niet ver van tuinen in buitenwijken. Er zijn zelfs Europese sperwers gezien die midden in Parijs nestelden.

Ze bouwen hun nest daarentegen nog altijd in beboste gebieden met naald- of loofbomen die tamelijk dicht en oud zijn, meestal vrij dicht bij een open plek. De twee partners werken samen aan de bouw van een boomnest, gemaakt van kleine takjes en dode twijgen, en bekleed met doornen en schors van naaldbomen. Eenvoudige takken van naaldbomen volstaan doorgaans om dit nest te dragen, op een hoogte van 5 tot 8 m.

Hun voortplanting

De balts vindt plaats van april tot juni. Het mannetje verleidt het vrouwtje met snelle, golvende en luidruchtige luchtvluchten, met abrupte duikvluchten. De partners achtervolgen elkaar in de bosrijke gebieden.

Nadat ze samen het nest hebben gebouwd, legt het vrouwtje 3 tot 6 eieren, die ze ongeveer dertig dagen bebroedt. Deze eieren worden om de twee dagen gelegd, begin mei of in juni, omdat er per seizoen twee broedsels kunnen zijn. Het uitkomen verloopt daardoor gespreid. De kuikens blijven 25 tot 30 dagen in het nest voordat ze uitvliegen. Ze zijn dan nog steeds afhankelijk van hun ouders, die hen nog enkele dagen voeren.

Het nestelen van Europese sperwers

Waarvan en hoe voedt de sperwer zich?

De sperwer is een roofvogel die zich voornamelijk voedt met kleine vogels, vooral zangvogels, althans het mannetje. Het vrouwtje is groter en richt zich daarom op grotere prooien. Het mannetje heeft dan ook een voorkeur voor zeer algemene soorten, zoals de huismus, de koolmees en de pimpelmees, het roodborstje, de vink, de groenling, de merel, zwaluwen… Het vrouwtje kan grotere vogels op haar menu zetten, zoals duifachtigen (houtduif), fazanten, lijsters en spreeuwen…

In de winter kunnen ze bij voedselschaarste ook knaagdieren en kleine zoogdieren eten.

De sperwer is een uitstekende jager die voornamelijk zangvogels eet

De uitstekende jager vliegt meestal laag wanneer de sperwer op zoek is naar voedsel. Hij beweegt zich op zeer geringe hoogte voort en gebruikt hagen of struiken om zich te verbergen en zijn aanval voor te bereiden. Die aanval is bliksemsnel. Hij kan ook in een boom wachten, terwijl hij de omgeving in de gaten houdt. Het is ook een geduldige en volhardende jager die zijn prooi zelfs tussen struiken en hagen over meerdere kilometers kan achtervolgen, in afwachting van het beste moment om toe te slaan. Voederplaatsen die in de winter in tuinen worden geplaatst om vogels te voeren, zijn bovendien goede jachtplekken voor sperwers.

Zodra hij zijn prooi heeft gegrepen, verstikt hij deze met zijn klauwen. Vervolgens neemt hij de prooi mee naar het bos, niet ver van zijn nestplaats, om haar te plukken en op te eten. Het is dan ook niet ongewoon om veren te vinden op een boomstronk of steen, die als ‘tafel’ dienstdoet.

Moeten zangvogels tegen dit roofdier worden beschermd?

Als je al eens te maken hebt gehad met een aanval van een sperwer, heb je jezelf vast de vraag gesteld: moet ik voorkomen dat deze roofvogel mijn vogelvoeders als voorraadkast gebruikt? Persoonlijk zie en hoor ik, omdat mijn tuin op een steenworp afstand van een groot bos ligt, op 650 m hoogte en in een halfstedelijke omgeving, regelmatig sperwers. Vooral in de winter komen ze zich vaak voeden in de ligusterhagen, waarbij ze met uitzonderlijke behendigheid op een mus duiken. Of ze slaan direct bij de voeders toe. En als vogelliefhebber raak ik maar moeilijk gewend aan dit schouwspel. Tegelijkertijd weet ik dat deze predatie volkomen natuurlijk is, bij de orde der dingen hoort en onmisbaar is voor het voortbestaan van deze roofvogel, die in dit geval bovendien vrij mooi en elegant is.

Bovendien heeft de sperwer in de jaren 1950 en 1960 zwaar te lijden gehad onder de opkomst van insecticiden en andere pesticiden. Tegenwoordig wordt hij niet meer beschouwd als een bedreigde soort, maar waakzaamheid blijft geboden.

In mijn tuin jagen deze herhaalde aanvallen in bepaalde periodes de mezen en andere groenlingen die mijn voeders bezoeken definitief weg. Ook het roodborstje, dat vaak in mijn kielzog rondfladdert, blijft weg. Hoewel ik heel goed weet dat ook de katten uit de buurt geduchte rovers van tuinvogels zijn, is mijn poes meer geïnteresseerd in de warmte van de haard dan in de jacht.

De sperwer ontdekt gemakkelijk de voeders waar hij iets kan vinden om zijn honger te stillen

Kortom, het is heel goed mogelijk om tuinvogels te beschermen en zo aanvallen van sperwers te beperken. Dat kan met een paar eenvoudige oplossingen:

• Verspreid de voederplaatsen om grote groepen vogels te voorkomen. Die veroorzaken vaak luidruchtig gekwetter, waardoor sperwers ze snel opmerken. Met meerdere voeders op verschillende plekken in de tuin verloopt het voeren veel onopvallender, omdat de verschillende soorten zich zonder ruzie over de plekken verdelen.
• Kies voeders met een klein dakje of een overkapping, die de sperwer hindert bij zijn aanval. Bovendien kunnen de vogels zich onder deze overkapping verbergen.
• Plaats de voeders in de buurt van struiken of dichte hagen waar zangvogels zich bij een aanval kunnen verstoppen (al kan de sperwer, die over een uitzonderlijk geduld beschikt, op de loer blijven liggen tot de kleine vogels weer tevoorschijn komen)
• Geef de voorkeur aan het planten van landelijke hagen met doornige heesters, zoals de meidoorn (Crataegus), de pyracantha, de Japanse sierkwee (Chaenomeles), de sleedoorn (Prunus spinosa) en de zuurbes (Berberis)… Deze heesters bieden kleine vogels beschutting, terwijl sperwers minder snel geneigd zijn om erin door te dringen.

Natuurlijk zijn deze tips niet waterdicht en niets zal een sperwer er echt van weerhouden om de zangvogels in je tuin aan te vallen als hij wordt gekweld door honger.