"Mijn mooie spar, koning van de bossen / Wat houd ik van je groen! / Wanneer in de winter bos en akkers / van hun pracht zijn ontdaan, / Mijn mooie spar, koning van de bossen, / behoud jij je tooi." Dit onmisbare winterlied bezingt de blijvende groene pracht van de spar, die een van de plantaardige symbolen van de kerstfeesten is geworden. Hoewel de traditie al enkele eeuwen oud is, staat de spar, versierd met ballen en slingers, nog maar relatief kort in onze woonkamers.

Toch zet Kerstmis als religieus feest ook andere planten, zoals maretak en hulst, in de schijnwerpers; beide zijn rijk aan symboliek. En dan zijn er nog de graankorrels, terwijl in de tuin de nieskruiden bloeien. 

De spar: wanneer de zon de winter overwint...

Of het nu om een zilverspar (Abies), een den (Pinus) of een spar (Picea) gaat, de spar, inmiddels het meest prominente symbool van Kerstmis, heeft een heidense oorsprong. Elk jaar haasten gezinnen zich enkele dagen (of weken) vóór Kerstmis overal ter wereld om een kerstboom te kopen, die ze versieren met ballen, slingers, allerlei decoraties en andere zoetigheden... om hem daarna zonder enig mededogen op straat af te danken. En deze mooie spar wordt steeds vaker een mooie mulchlaag om borders in steden te verfraaien en te beschermen.

Achter deze spar gaan veel tradities en overtuigingen schuil. Ze gaan terug tot de oudheid, want de spar heeft altijd een belangrijke plaats ingenomen in heidense vieringen rond de winterzonnewende. Heel eenvoudig: met zijn groenblijvende, groene blad symboliseert de spar de zon en het leven, die de winter, de duisternis en de dood van andere planten overwinnen.

Historici verschillen van mening over de vraag hoe de spar, voorzien van al zijn versieringen, zijn intrede in onze woonkamers deed. Iedereen wil zich zijn oorsprong toe-eigenen! Toch staat vast dat deze spar afkomstig is uit de bossen van Noord-Europa. Letland? Estland? De twee landen twisten nog altijd over wie hem heeft uitgevonden... maar waarschijnlijk moeten we eerder kijken naar de Elzas van de 16e eeuw, die toen Duits was. Protestantse gezinnen in Duitsland en de Scandinavische landen namen deze traditie over. Vanaf de 18e eeuw verspreidde ze zich door emigratie en gearrangeerde koninklijke huwelijken over heel Europa. Zo zette Marie Leszcynska, de van oorsprong Poolse echtgenote van Lodewijk XV, in 1738 de eerste kerstboom in Versailles neer. Koningin Charlotte, erfgename van een Duits hertogdom en in de 18e eeuw getrouwd met koning George III, deed hetzelfde in het Britse koninkrijk. Iedereen maakte er vervolgens een symbool van en gaf er naar eigen inzicht, overtuiging, traditie en geschiedenis een eigen invulling aan.

Ook de ballen die aan de takken hangen, zouden uit de Elzas afkomstig zijn. In de 16e eeuw hingen mensen, als verwijzing naar de Hof van Eden, mooie rode appels in deze spar. Op een bepaald moment viel de oogst rampzalig uit. Een glasblazer bedacht toen glazen ballen. Zo was het verhaal geboren; later nam plastic het over...

 

Hulst, een symbool van onsterfelijkheid

De hulst (Ilex) is veel in onze interieurs te vinden en is zeer decoratief met zijn mooie, glanzende donkergroene bladeren en kleine, felrode bessen. Ook deze plant draagt overtuigingen en legenden rond Kerstmis in het christendom met zich mee. De groenblijvende bladeren verwijzen naar de eeuwigheid en onsterfelijkheid. De stekels doen denken aan de doornenkroon van Christus en de bessen aan het bloed dat Jezus aan het kruis vergoot.

Ook in een legende over de Heilige Familie speelt hulst een rol. Een legende, want in het evangelie wordt hiervan niets vermeld. Maria, Jozef en het kind Jezus werden tijdens hun vlucht naar Egypte achtervolgd door het leger van Herodes. Ze verborgen zich achter een hulst die zijn takken uitspreidde. Zo ontsnapte de Heilige Familie aan de wraakzucht van de soldaten. Maria zegende de hulst, zodat hij het hele jaar door onsterfelijk zou blijven. Anderen zien in de hulst een verwijzing naar de vuurdoorn van Mozes.

In andere, meer noordelijke overtuigingen is hulst een geluksplant. Hij beschermt tegen heksen, negatieve en kwaadaardige geesten, betoveringen en goddelijke bliksems... Om al deze redenen werd een hulstkrans aan de deuren van huizen gehangen. In Keltische overtuigingen schonken druïden hulst aan de bevolking om haar geluk te brengen. Bij de Romeinen kregen pasgetrouwde stellen rond de winterzonnewende hulst om hun huwelijk onder een goed gesternte te plaatsen.

Tegenwoordig vinden we hulst met Kerstmis op het altaar van kerken.

In kerstdecoraties is hulst overal te vinden. Allereerst omdat hij van nature de kleuren van Kerstmis draagt! Enkele takken op de feesttafel of in een vaas, op een mooi wit tafelkleed, volstaan al om sfeer te scheppen. Ook is het moeilijk om een deurkrans achterwege te laten, waarin hulst wordt gecombineerd met sparrentakken, witgeverfde dennenappels en rode linten...

Welke plaats hulst ook in je interieur inneemt, vergeet niet dat zijn bessen giftig zijn... en vooral erg aantrekkelijk voor kinderen. Laat ze daarom niet binnen hun bereik liggen, en evenmin binnen het bereik van jonge huisdieren.

Maretak, een ander symbool van eeuwigheid

Laten we deze geschiedenis van tradities en legenden beginnen met een uitleg over maretak. Maretak is een epifytische, zogenaamd halfparasitaire plant. Dat betekent dat hij geen wortels heeft en parasiteert op waardbomen, die vaak al verzwakt zijn door ziekte of ouderdom. Maretak zuigt het sap en de minerale zouten van deze bomen op. Je vindt hem vaak op populieren, wilgen, lindebomen en ook op fruitbomen zoals de appelboom. Op eiken en beuken vestigt hij zich daarentegen maar zelden. 

Net als hulst speelt maretak een belangrijke rol in de mythologie en geschiedenis en is hij verbonden met talloze legenden. Maretak haalt zijn leven uit de dood van bomen. De Keltische druïden sneden maretak daarom op de zesde dag van het Keltische jaar, omdat zijn takken het eeuwige leven symboliseerden. Ze schreven hem ook geneeskrachtige en magische eigenschappen toe. De druïden oogstten deze maretak met een gouden sikkel. Maretak die op een eik groeide, was uiterst zeldzaam en werd omringd door magische krachten.

De Grieken plaatsten maretak tijdens de Saturnalia centraal in huwelijksrituelen. Waarschijnlijk zijn daar alle tradities rond maretak uit voortgekomen. Zo stemde een jong meisje aan het einde van het jaar in met een kus van een aanbidder, waarna ze binnen een jaar zou trouwen. Rond Kerstmis en vooral op Nieuwjaarsdag is het ook gebruikelijk om elkaar onder een maretaktak te kussen om voorspoed en een lang leven veilig te stellen. Daaruit is trouwens de traditionele wens “een gelukkig nieuwjaar” ontstaan. 

Vergeet echter niet dat, net als hulst, ook de bessen van maretak giftig zijn. Ze zijn bovendien erg aantrekkelijk voor jonge kinderen. Daarom kun je ze beter buiten hun bereik ophangen. Waarom zou je de mooie traditie om elkaar onder een aan het plafond hangende maretakbol te kussen niet opnieuw in ere herstellen?

De drie graankorrels van Kerstmis

Twintig dagen vóór Kerstmis, op de dag van Sint-Barbara, blijft in de Provence de traditie bestaan om graankorrels van de vorige oogst in drie schaaltjes te planten. In de heidense traditie vreesden boeren dat de aarde hen niet zou voeden. In zekere zin offerden ze haar dit graan aan, dat met Kerstmis moest ontkiemen. Dat voorspelde een goede oogst.

De katholieke kerk nam deze traditie over en gaf de drie schaaltjes de symboliek van de Drie-eenheid. Ze worden niet langer op de velden geplaatst, maar op de kersttafel. Daarna krijgen ze een plaats in de kerststal tot Driekoningen.

Nieskruid, de valse kerstroos

Nieskruid is een mooie vaste plant die, afhankelijk van de variëteit, van november tot februari bloeit. Natuurlijk heeft deze prachtige winterbloei een legende voortgebracht waarin, afhankelijk van de versie, een herder of herderin voorkomt! Deze herder (of herderin) ging naar Bethlehem om het kindje Jezus te bezoeken. Hij (of zij) was terneergeslagen bij het zien van de Wijzen uit het Oosten, die hun armen vol geschenken droegen. Hij (of zij) had niets om aan te bieden. Daar werd hij (of zij) erg verdrietig van: tranen stroomden uit zijn (of haar) ogen en veranderden onmiddellijk in bloemen, door toedoen van een engel. Zo is het nieskruid ontstaan.

De poinsettia, de plant in kerstkleuren

Enkele weken vóór Kerstmis overspoelt ook een kamerplant de bloemenwinkels en hypermarkten. De poinsettia (Euphorbia pulcherrima) is herkenbaar aan zijn rode schutbladeren en bloeit in december. Vanwege zijn exotische herkomst komt hij uit de omgeving van Mexico. Daar vereerden de Azteken hem. Volgens de legende liet een godin die aan een gebroken hart was gestorven enkele bloeddruppels op zijn bladeren vallen.

De plant werd in 1828 ontdekt door de heer Joël Robert Ponsett en werd een groot succes in de Verenigde Staten. Hij overleed op 12 december 1851. Sindsdien geldt 12 december in de Verenigde Staten als de Dag van de Poinsettia. Niet zonder puur commerciële bijbedoelingen!

Meer informatie: De poinsettia kweken, de onmisbare kerstplant