Phormium tenax Purpureum - Nieuw-Zeelands vlas

De Phormium tenax 'Purpureum', de purperbladige vorm van het Nieuw-Zeelands vlas, vormt een weelderige pol met lineaire, stijve bladeren met een satijnachtige glans en fijne strepen. De kleur schommelt tussen brons, purper en paars. Naast de kleur onderscheidt deze vorm zich van de soort door een iets mindere winterhardheid, vooral in slecht gedraineerde grond. Donker, gehuld in bijna paars loof in de zomer en met een robuuste, krachtige vorm, brengt deze plant het hele jaar door een zeer exotische noot in de tuin, ook tijdens de zomerbloei met rechtopstaande aren in een eveneens zeer donkere kleur. Deze prachtige vaste plant groeit en wordt ieder jaar mooier in een breed scala aan grondsoorten, zelfs droge grond in de zomer als hij eenmaal goed is aangeslagen. Plant hem gerust in een gematigd of mild zeeklimaat, of in een grote pot die vorstvrij kan worden overwinterd in koudere streken.

Het purper Nieuw-Zeelands vlas behoort tot de agavefamilie. Het is de grootste en meest winterharde van de twee Nieuw-Zeelandse soorten. Meer geschikt dan P. cookianum voor af en toe droge grond (eenmaal goed geworteld), is P. tenax een wijdverspreide plant in zijn thuisland, waar hij allerlei soorten terreinen en bodems koloniseert. Deze prachtige, rhizomateuze vaste plant met vlezige wortels ontwikkelt zich tot een brede, niet-woekerende pol, bestaande uit meerdere rozetten. Elke rozet bestaat uit een bundel bladeren die in de lengte dubbelgevouwen zijn en in elkaar grijpen, waardoor perfecte waaiers ontstaan. Met een zowel opgaande als bossige groeiwijze bereikt hij 2 tot 3 meter in alle richtingen, afhankelijk van de groeiomstandigheden. De bladeren zijn breed (tot 10 cm), stijf, zeer lang, leerachtig, puntig aan het uiteinde en vaak gespleten. Hun kleur, purper getint met brons en koper in de winter, wordt zeer paars in de zomer wanneer de plant in de volle zon staat. Deze plant bloeit in de zomer met hoge bloemstengels van 3 tot 4 meter die van mei tot juli verschijnen (afhankelijk van het klimaat) en boven het blad uitsteken. Ze zijn blauw-paars en dragen gebogen aren met buisvormige bloemen, bruinrood en geel, rood bij rijping. Deze nectarrijke bloei trekt bepaalde vogels en veel bestuivende insecten aan. De bloei leidt tot het afsterven van de rozet, maar zet de geboorte van een nieuwe dochterrozet in gang, wat de struik verdicht en hem zijwaarts laat uitbreiden.

Phormium tenax-planten zijn aanpasbaar maar niet erg winterhard, vooral de donkerbladige vormen. Hun gebruik en de gekozen standplaats moeten goed worden overwogen vanwege hun forse omvang en uitgesproken karakter. Ze zijn zonder problemen te kweken in een grote kuip die vorstvrij kan worden overwinterd in een koud klimaat.

Deze botanische Phormium is een sterke, weinig eisende plant met een hoge sierwaarde. Hij is gemaakt voor grote borders of grote rotstuinen in een mild klimaat, ook direct aan de kust in de zeewind. Gebruikt als solitair of in groepen geplant met verschillende kleurvariëteiten, structureert hij de ruimte en brengt hij verticaliteit en exotisme in de bescheidenste tuin. Hij komt goed tot zijn recht bij tapijtvormende planten met gevarieerd blad zoals Cerastium, Ajuga reptans, Frankenia laevis, Nepeta 'Six Hills Giant' of Artemisia alba, gemengd met vaste planten zoals de slaapmuts (Eschscholzia) en Delosperma cooperii. Net als grote siergrassen is het ook een wondermooie vaste plant voor een moderne tuin met sobere lijnen. In een stadstuin verzacht hij betonnen structuren.

De Maori's gebruiken Phormium zoals wij vlas gebruiken, voor de vezels die in de textielindustrie worden benut. Deze eigenschap heeft waarschijnlijk geleid tot de Nederlandse naam 'Nieuw-Zeelands vlas'.